Historier langs vegen til Vinje-senteret
Ottar GrepstadFoto: Lars O. Flydal

Historier langs vegen til Vinje-senteret

Tale ved nedlegging av grunnstein for Vinje-senteret i Vinje 24. mai 2019, Ottar Grepstad.

Dei kjem der borte langs vegen. Ikkje no, men ein dag kjem dei. Dei kjem frå hi sida og rundar hjørnet eller tek ein snarveg. Ikkje no, men ein dag er dei her, historiene om dei som gjekk her til lands før oss, dikta som dei var, eller innskrivne i folketeljingar, side om side med folk og historier frå andre land, linjelangs i tjukke bøker, tynne bøker, i korte linjer spaltelangs. Berre vent.

Når tek ei historie til? Det gjer den sjeldan på første sida i ein roman. Opninga er berre eit påskot for å fortelje noko som har teke til lenge før lesaren les første setninga. Ho plantar hælane i støypen og står. Slik opnar Kjartan Fløgstad forteljinga i Dalen Portland, og etter dei sju første sidene har lesaren fått mykje meir enn ei forteljing om ein gut som spring opp til støylen og ned att. På dei få sidene spring guten, det viser seg etter kvart at han heiter Rasmus, frå den gamle til den nye tida, frå bondesamfunnet til industrisamfunnet.

Ei som reiste frå dalen ut fjorden over havet var Ingebjørg Jore frå Rauland. Forteljinga «Ragnhild Slettevoll» i Fedraheimen vinteren 1883 opna ho slik: «Tor Slettevoll var ein ovende rike Mann og so gjiruge, at han vilde faa grava unde seg alt det, han paa nokon Maate kunde faa fat paa.» 19 år var ho då ho debuterte med den forteljinga, fødd det året Ivar Aasen gav ut Symra og Aasmund Olavsson Vinje gav ut Diktsamling. Etter fleire år i avisa utvandra ho i 1892 til USA. Der skreiv ho i Decorah-Posten, den største avisa som då var redigert på norsk. Som Vinje kom ho frå ein heim med Holbergs epistlar i skapet, og før ho reiste, var ho med og samla inn pengar til bautaen der borte på hi sida av europavegen vestover.

«It kjør fra meg!» Det er det første An-Magritt seier i filmversjonen av Nattens brød, det store eposet som Johan Falkberget dikta mellom 1940 og 1959. Då han døydde i 1967, hadde han skrive 52 bøker og om lag 7000 avisartiklar. Det aller meste skreiv han på Dikterloftet i barndomsheimen Ratvolden nord for Røros. Han levde i det landskapet han dikta så mange menneske inn i og kalla seg «de elendiges advokat». Han skreiv, folk las. Huset hans er fylt av prov på ein litterær suksess som på det norske 1900-talet truleg berre kan jamførast med Sigrid Undset og Knut Hamsun. Forlag og seinare bokklubb trykte bøkene i opplag etter opplag. Ein stad ved overgangen til det 21. hundreåret tok det slutt. Frå å vere på lesetoppen var bøkene på veg til slagghaugen, kanskje fordi Falkberget var ein så god historisk diktar at forteljingane hans blei historie.

Så når tek ei historie til? Også til historia om Vinje-senteret er der fleire inngangar, men der er eitt avgjerande tidspunkt. Då tenkjer eg ikkje på nokon av voteringane 21–4, 23–2, 24–1 eller 25–0 når kommunestyret hadde føre Vinje-senteret. Heller ikkje då klokka var to minutt over to fredag 28. september 2018 og kulturminister Trine Skei Grande fortalde ein fullsett sal i Ivar Aasen-tunet at staten ville løyve det Vinje kommune hadde søkt om for å byggje Vinje-senteret.

Nei, det handlar om ein telefon frå kulturavdelinga i Vinje kommune torsdag føremiddag 25. november 2010, eg meiner klokka var rundt elleve. Der pønska dei tilsette på ein idé om å gjere noko meir ut av det som hadde med Aasmund Olavsson Vinje å gjere. Om Nynorsk kultursentrum kunne tenkje seg å drøfte eit samarbeid om dette? Svaret var ja. Eit par månader seinare var eit første møte halde her inne på Vinjar onsdag 23. februar 2011. Kultursjefen eller kven det no var, hadde vore der dagar før og slått på varmen så vi ikkje skulle fryse, vi ni rundt bordet i den store salen. Ordet ‘Vinje-senter’ blei ikkje nemnt, men vi to som kom vestfrå, hadde det på tunga.

Seinare oppdaga vi at Vinje kommune i februar 2012 hadde vedteke ein kulturplan for åra 2012–2021. Der heitte det at Vinje kommune ville samarbeide med Nynorsk kultursentrum om eit Vinje-senter i 2018 «for vitelyst, språkleg og litterær kulturarv og samtidslitteratur», og det i eit «trekantsamband» mellom Ivar Aasen-tunet og Olav H. Hauge-senteret.

Ikkje visste vi at vi skulle gjere det.

Det var då eg forstod at her er det berre å skjerpe seg og ta styringa der vi kan. I alt av presentasjonar og avtaleforslag tok vi på oss både eitt og hitt. Det var ikkje berre for å vere greie. Vi hadde røynsler frå andre kommunar som tilsa at skulle noko bli gjort, måtte vi drive det fram sjølve.

Der tok vi skammeleg feil. Dette ville Vinje kommune like sterkt som vi. Då Aasen-tunet og Hauge-senteret blei utvikla, måtte både store bokstavar og utestemme brukast. Historia om Vinje-senteret er tvert om ei forteljing om gjensidig respekt og ein kommune som viste grenselaus tillit til ein utanforståande aktør på hi sida av Langfjella. Det fundamentet er jamvel meir solid enn den støypen som grunnsteinen skal festast i.

Skal alt bli museum no? spurde ein profilert, sosialdemokratisk museumsdirektør då ho høyrde om Vinje-senteret. Spørsmålet uttrykkjer eit tankeskifte i den tida Vinje-senteret blei forma. Frå tusenårsskiftet hadde museumspolitikk handla om lite anna enn å slå saman små einingar til større museum. Korleis ein kunne sikre ein dynamikk som også gav rom for nye institusjonar, var der knapt nokon i Stortinget som meinte noko om.

Medan vi heldt på med avtalar og møte og e-postar og møte og avtalar om Vinje-senteret, var det nokon som flytta eit tyngdepunkt i kulturpolitikken. Private kroner fekk større politisk verdi enn før, publikum blei viktigare enn strukturar, alt måtte ikkje vere nytt og flott. Rikspolitisk slo dette tungt inn etter stortingsvalet i 2013.

Det påverka i liten grad arbeidet med Vinje-senteret, men det prega måten vi snakka om prosjektet på. Å byggje nytt frå grunnen av var aldri aktuelt. Det var liv i Vinjar, men Vinje skule skulle leggjast ned, og den autentisiteten slike senter treng for å ha interesse etter at Dagsnytt er omme, gjorde at staden gav seg sjølv. I prosjektplanen framstilte vi dette som det nøkterne prosjektet det er, ordlagt i kynisk samklang med melodien i tida, anten det var på Rauland eller i regjeringskvartalet.

Effekten var størst i Oslo.

Der dukka det opp spørsmål vi var blitt godt kjende med i Vinje, men som kom overraskande på eit kontor i Kongens gate og ved eit lunsjbord på Dinner. Kvifor Vinje? Det er jo langt utanfor allfarveg? Spørsmåla kom frå interesseorganisasjonane for store og små aviser, dei som no fortvilar over at Posten er utanfor allfarveg berre få dagar i veka. Ein akademisk solist tok jamvel til orde for å gjere det gamle Munchmuseet om til eit mediemuseum. Berre i bokbransjen var det ingen som stussa.

Midt mellom Oslo og Bergen, sa vi. Bruke om att det som er, sa vi. Innhaldet blir større enn kostnaden, sa vi, og nett den setninga er eg framleis nøgd med.

Parti, fotballag, kyrkje, stat – knapt noko sameiner meir enn motstand utanfrå. Kunne skepsisen i Oslo gjere noko med den lokale motstanden mot at Vinje-senteret skulle vere her i Vinje grend? Ja, håpa eg og tok feil. Viktigare var det likevel at dei kritiske spørsmåla kom i tide til å få sine svar i prosjektplanen. I dei mange korttekstane på ei A4-side som vi la etter oss rundt forbi, tok vi aldri opp Oslo-spørsmålet, men vi argumenterte som vi gjorde fordi vi visste nokon tenkte på det. Difor er det vakkert å vite at utstillingsgruppa har vore på synfaring i fjernmagasinet til Aftenposten. Slike magasin ligg gjerne på låvar som brenn betre enn det meste. Det gjer også dette.

Alt i dei første avtaleutkasta i 2012 var det med at Vinje-senteret skulle handle om dikting og journalistikk på nynorsk og bokmål. Vi ville forstå det nynorske som det norske og som ein del av det norske, hadde nyleg skrive historia om den nynorske pressa og ville få fram ei nynorsk litteraturhistorie om både dikting og sakprosa. Vi ville skilje ut, men vi ville også jamføre, sjå samanhengane og finne brota. Vi snakka mykje, særleg her i Vest-Telemark, om dei fem V-ane Vinje, Vesaas, Vesaas, Vaa og Vest-Telemark Blad, men vi skreiv også mykje om bokmål og nynorsk.

Det er no ein gong slik at dei få forfattarmusea i Noreg og dei mange i andre land med få unntak handlar om éin forfattar. Unntaka ligg i Ørsta og Ulvik. Dei litterære samanhengane blir borte i biografiar og tekstavsnitt. Den yngste forfattaren i dei norske einforfattarmusea er Kjell Aukrust, fødd 1920. Der er altså hundre år og hundreår å dekkje. Ingen museumsgjest nokon stad i Noreg har til dags dato kunna vitje ei utstilling om den historiske romanen, slik denne blei dikta av Johan Falkberget, Sigrid Undset, Olav Duun. Den moderne forteljekunsten hos Solstad, Fløgstad, Knausgård utgjer like blanke museumsark. Dokumentarboka rommar både journalistens nærvær, historikarens oversyn og diktarens effektar, men forsvinn mellom bokhyllene.

I dette universet er journalistikken som eit svart hol. Endeleg kjem eit museum som kan fortelje korleis Dagbladet fornya den politiske journalistikken frå 1960-åra, vise fleire enn telene kva Vest-Telemark Blad har drive med i alle sine år, og som kan fortelje om dei som aldri var så kjende at dei blei gløymde. Her omkring er det nokre som veit om Ingebjørg Jore, ho som skreiv i Fedraheimen frå 1883 til 1888, og som var redaksjonssekretær då Arne Garborg heldt seg i Paris ei tid. Jore må ha vore den første kvinna med redaksjonell makt i ei landsmålsavis. Openbert var ho også ei av dei første med slik makt i norsk presse i det heile. Ei anna er Ruth Alvsen, journalisten frå Salten som skreiv reisebok frå Israel og Palestina i 1950, og som redigerte Telemark Tidend i fire år.

Når sluttar ei historie? Diktaren og journalisten Johan Falkberget hadde flykta til Sverige april 1940, men han kom tilbake og gjorde ferdig første delen av forteljinga om An-Magritt. Vi veit kva dag det var. Josef Terboven utnemnde Quisling-regjeringa 25. september 1940. Same dagen sat ein mann på Ratvolden. I sitt fortvila raseri over det han nettopp hadde høyrt i radioen, skreiv han siste setninga i første delen om An-Magritt: « – – – Det oppreiste sinn står i loddsnorens tegn.»

Så når sluttar ein historie? Den gode forteljinga sluttar sjeldan på siste side, men Gabriel Garcia Marquez er farleg nær i romanen Kjærlighet i koleraens tid. Marquez var ein av fleire føresetnader for den skrivekunsten Fløgstad har skapt. Mellom mykje anna er denne romanen ei kjærleikshistorie om Fermina Daza og Florentino Ariza. Det er sjeldan ein lesar kan seie til seg sjølv at nettopp, dét måtte bli den siste setninga. Dette er ei slik historie. Som ei Solveig har ho venta på sin Florentino, og no er dei framleis om bord på ein båt som ein gong la ut frå La Dorada. Florentino gir kapteinen ordre om å gå rett fram, «bare rett fram, til vi er i La Dorada igjen». Kapteinen stussar, men anar kva som er i gjære.

– Og hvor lenge tror De vi kan farte frem og tilbake på denne måten? spurte han.

Florentino Ariza hadde hatt svaret på rede hånd i treogfemti år, syv måneder og elleve dager.

– Hele livet, sa han.

Går vi like mange år og månader og dagar tilbake i dag, er vi i november 1965. Det var då Aslaug Vaa døydde. Ho var fødd i Rauland tre år før Ingebjørg Jore reiste vestover og gav ut sju diktsamlingar som ho kalla poetisk tenking. Før den tid skreiv ho mykje i den nynorske vekeavisa Den 17de Mai der ho i fleire år også var utanriksredaktør. Ho hadde fleire korte og lange opphald i Paris, London, Afrika. Dessutan omsette ho mykje for blad, forlag og teater. «Forteljinga om journalisten Aslaug Vaa er eit uskrive kapittel», står det i prosjektplanen.

Så ein dag kjem dei hit langs vegen til Vinje-senteret, historiene som må forteljast på nytt, og nye historier som blir fortalde for første gong, mest fordi ein kommunal medarbeidar ringde frå Å til Ø, frå Åmot til Ørsta, for å ta heile alfabetet i bruk.

  

Deltakarar på møte i Vinje 23. februar 2011
Tor E. Erikstein, ass. rådmann Vinje kommune
Tone S. Garnes, kulturkonsulent Vinje kommune
Ottar Grepstad, direktør Nynorsk kultursentrum
Signe Marie Kittelsaa, kultursjef Vinje kommune
Jon Rikard Kleven, leiar oppvekst- og velferdsutvalet, Vinje kommune
Olav Nordstoga
Aasmund Nordstoga, leiar nærstyret Vinjestoga
Dag Rorgemoen, direktør Vest-Telemark Museum
Åshild Widerøe, programansvarleg Nynorsk kultursentrum / Ivar Aasen-tunet