Å løfte seg sjølv etter teksten - Omsetjarens lykke og ulykke

Ivar Aasen-minneforedraget, Dei nynorske festspela 26. juni 2009

Paal-Helge Haugen
 
 
I høve til den mangesidige mellomspråklege og mellomkulturelle praksis vi angir med begrepet ’omsetjing’, er det mogeleg at eg er ein splitta person. Det heng saman med at eg som forfattar også arbeider ein god del med andre forfattarar sine tekstar, som omsetjar eller gjendiktar. Dermed har eg opplevt både den lykke og den ulykke som undertittelen på dette foredraget viser til. Som forfattar har eg hatt den lykka å få gode omsetjarar for mine eigne tekstar, og det har bidratt til å fylle meg med respekt for omsetjingskunsten – for ei omsetjing kan verkeleg innebere ein kunstnarleg innsats. Denne respekten freistar eg å ta med meg når eg sjølv skal omsetje tekstane til andre forfattarar. Eg freistar å vere lojalt medskapande innanfor dei rammene som forfattaren har gitt meg. Og eg vil halde fast ved at det er ei skapingsakt, om det aldri så mykje er ei gjen- eller medskaping. Difor er det heilt på sin plass at Dei nynorske festspela i 2009 har valt ein av dei mest framståande nynorskomsetjarane som festspeldiktar.Det er ei nyttig påminning om at det ikkje finst absolutte grenser i dette landskapet. Det som finst, er ulike grader og ulike former for skapande språkbruk. Samstundes er det viktig å understreke at lojalitet mot teksten slett ikkje inneber servilitet. Men omsetjaren må heile tida trø varsamt, så vedkomande ikkje oppkastar seg til å bli tekstens herre. Ein må freiste å lytte seg fram til det særeigne uttrykket som finst i teksten, og freiste å orkestrere tekstens element for dei instrument vi har tilgjengelege innan vårt eige språkområde og vår eigen retoriske og litterære tradisjon. I løpet av denne prosessen blir eg som omsetjar ofte tvinga til å freiste å overskride begrensingar, både i den litterære tradisjon eg tilhøyrer, i mine eigne preferansar, mine eigne tonefall og mi eiga røyst, for å kunne formidle det eg identifiserer som tekstens røyst, eller kor av røyster. Med andre ord: Eg freistar å løfte meg sjølv etter teksten.
 
Sidan vi er på denne staden, Ivar Aasens fødestad, må vi ikkje gløyme at Ivar sjølv var ein habil omsetjar. Og meir enn dét: Omsetjingsarbeidet hans vart heilt avgjerande for utviklinga av det tidlege landsmålets skriftfesting. Om det var dialektstudiane som utgjorde befruktinga, så var det Ivar Aasens omsetjingsarbeid som vart nynorskens graviditet. Han omsette brot av Shakespeare, han prøvde handa si og målet sitt på dikt av Alexander Pope, Schiller, Byron og mange fleire. I den store studienIvar Aasens kroppfrå 1996 slår Stephen Walton kategorisk fast at ”det nynorske skriftmålet […] voks fram på grunnlag av omsette tekstar”.  Landsmålet var utan eigenleg litterær tradisjon, men Ivar Aasen ville vise at det kunne duge til alt, ikkje berre bygdeliv og daglegtale, og då måtte det også prøvast på det fremste som framand litteratur hadde å by på. Omsetjingane hans er også øvingar i nynorsk sjølvkjensle. I tillegg ville Ivar Aasen opne den nye landsmålsnorma mot påverknad utanfor det skandinaviske språkområdet – med Stephen Waltons ord: ”Det var i talemålet og i framande mål reservane for den kognitive voksteren låg.” Difor kan vi seie, om vi vil bli verande i Waltons kroppsmetaforikk, at omsetjingane slett ikkje var Ivar Aasens blindtarm, men heller ein viktig del av heile stoffskiftet. 
 
Eg kjem i det følgjande til å opphalde meg ved visse grunnleggande tilhøve knytte til språkleg omplantingsarbeid innanfor einskjønnlitterærsamanheng, og eg vil nok vere temmeleg sterkt farga av dei erfaringar som er innhenta gjennom praksis. Men samstundes vil eg understreke kor viktig det er å ha teoretiske peilepunkt når ein bevegar seg ut i eit tekstlandskap. Intuisjon og improvisasjonsevner er grunnleggande for ein god omsetjar, men dersom ein lar intuisjonen rå for mykje av grunnen, vil ein kunne kome svært gale av stad. Teoretisk ballast vil ikkje berre gi omsetjaren eit meir gjennomtenkt tilhøve til dei grunnprinsipp han eller ho arbeider etter, men det vil også trene omsetjaren til å ha meir mistanke retta mot den tekst ein sjølv produserer. Det er ein nyttig vaksine mot så vel vanar som uvanar og idiosynkrasiar, og alle omsetjarar treng vern mot den slags infeksjonar.
 
Samstundes som eg vil halde på ein slag tvisyn, dels som forfattar og dels som omsetjar, vil eg nok ofte kome til å ta utgangspunkt i den sjangermessige ståstaden som poesien representerer. Dette gjer eg ikkje berre fordi eg sjølv har arbeidd mykje innanfor denne sjangeren, både som forfattar og som omsetjar. Eg gjer det også fordi eg trur at erfaringane frå overføring av poesi, frå eitt språk til eit anna, får problema til å framtre i eit sterkare og meir avslørande lys. Og eg meiner faktisk at det vesentleg dreier seg om generelle problem, felles for dei aller fleste skjønnlitterære teksttypar. Ein svært liten del av dei vanskane vi møter, vil eg rekne som sjangerspesifikke. Når eg likevel ikkje er heilt kategorisk, heng det mellom anna saman med at omsetjing av tekstar for teater kan stille heilt spesielle krav, som har med teaterkunstens særart å gjere, der ein omsetjar må navigere seg fram i mellomrommet mellom skriftfesting og talehandling. Men når det gjeld overføring av poesi frå eitt språk til eitt anna, vil eg heller sjå på dette som ein art potensert omsetjing.
 
Difor bør vi kanskje stogge ein augneblink ved det spesielle begrepsparet ein nyttar på norsk – omsetjing og gjendikting. Dette er eit skilje som er langt vanlegare hos oss enn det er i andre språksamfunn. På tyskfinstrett nok ordetNachdichtung, men det dekker ikkje heilt det same som ’gjendikting’, og det er sjeldan å sjå brukt. På engelsk finst mellom anna uttrykk somrenderingsellerimitations –det siste er ikkje minst knytt til poeten Robert Lowells overføringar, men begrepet har sitt utgangspunkt i den klassiske retorikken, og i høve til skjønnlitterære verk har det vore i bruk heilt sidan engelske renessansepoetar freista overføre klassisk gresk og romersk poesi. Begge desse sistnemnde uttrykka blir brukte om svært frie versjonar, og tilsvarer vel meir den type distinksjon som Rolf Stenersen i si tid var ute etter, då han laga boktittelenSpinn etter Rimbaud. Det blir ein slag palimpsestar – tekstar skrivneoverelleroppåein eksisterande tekst. Ordetgjendiktinger forresten heller ikkje særleg gamalt i norsk språkbruk – det ser ut til å ha fest seg for alvor omkring midten av 1960-talet. Eg kan ikkje fri meg frå mistanken om at det kan ha å gjere med etableringa av Norsk Kulturfond og innkjøpsordninga for skjønnlitteratur. Det skjedde i 1965, og etter den tid vart det som vi i dag kallar gjendiktingar, honorerte som originale diktsamlingar. La oss ikkje gløyme at litteraturen også har ei pekuniær side.    
 
I dag nyttar vi begrepet ’gjendikting’ om overføring av lyrikk og dramatikk i bunden form, og til dels også om sjangermessig vanskeleg klassifiserbar litteratur som stiller særleg store krav til overføringsarbeidet, til dømes på det rytmiske og klanglege området. For min del synest eg det er eit greitt skilje – men samstundes kan nok begrepet ’gjendikting’ misbrukast, som eit dekknamn der ein ikkje beherskar språk- og kulturkunnskap godt nok, eller manglar den Sisyfos-energien som krevst av ein god gjendiktar. Ei velskapt gjendikting er alltid resultatet av eit intimt samkvem mellom filologi og poesi. Og for å bli i metaforen: Det er ikkje sjeldan at det svangerskapet som følgjer ei slik kjærleiksakt, varer i ei tid som ligg nærare elefantens 20 månader enn menneskets ni. Eit slikt tidsperspektiv er det ikkje alle som held ut med. Ein av den amerikanske prosa-avantgardens viktigaste figurar, William H. Gass, har skrive ei heil bok om å gjendikte poeten Rilke. Her er han ikkje nådig mot slike som ikkje underkastar seg den harde disiplinen som gjendiktingsarbeidet kan krevje. På sitt mest spydige læt han slik: ”Mange omsetjarar tek seg ikkje bryet med å forstå tekstane dei omset. Det ville kome altfor sterkt i konflikt med deira eigen kreativitet og deira eiga oppfatning av kva poetenburdeha skrive. Dei har slett ikkje tenkt å bli eit blåseinstrument som ein annans pust kan blåse gjennom. […] Dei vil heller vere originale enn lojale og eksakte.” 
 
I dag er det vel ikkje forbunde med overhengande fare om ein oppfører seg lauseleg i høve til ein originaltekst. Diverre er det altfor få der ute som tar seg bryet med å gå attende til utgangspunktet og kikke omsetjaren i korta. Det gjer omsetjarens moralske ansvar enda meir akutt. Ein kan til og med få pluss i margen hos kritikarar, dersom berre den norske språkforma flyt lett og greitt bortetter linjene. Det var denne typen kritikarros for såkalla lettflytande språk som kunne få den russisk-amerikanske forfattaren Vladimir Nabokov til å falle ned i eit avsindig og hjelpelaust raseri, som han sjølv formulerer det. Dersom Nabokov las i ei bokmelding at eit framandt verk var omsett til eit lettflytande engelsk, proklamerte han straks at omsetjinga måtte vere eit falskneri, og at omsetjaren fortente den aller djupaste forakt. 
 
I alt omsetjingsarbeid støyter ein mot det grunnleggande hermeneutiske dilemma: Gir det i det heile meining å tale om ekvivalente bodskapar, når dei språklege kodane er ulike? Det er ikkje berre eit grunnleggande spørsmål, det er også eit potensielt lammande spørsmål i høve til praksis, om enn aldri så interessant ut frå ein språkfilosofisk synsstad. Det einaste vi som praktikarar kan gjere, er å hugse at omsetjing er ein eksakt kunstart, men det er ingen stringent vitskap. Den som klarast har formulert denne innsikta, er Ludwig Wittgenstein i ein av sineZettel: Det er mogeleg å gjere ei omsetjing, det finst berre ingen systematisk måte å gjere det på. Om eg skal vere så dristig at eg legg noko til for eiga rekning, må det vere dette: Vi kjem neppe lenger enn til å seie at ei god omsetjing er karakterisert ved ein skapande bruk av kunnskap. Men det finst inga generell oppskrift, ingen metode eller formel. Språket er ein rotete affære. Det ser vi om vi til dømes samanliknar med matematikkens eksakte teiknsystem – og det er dét som gjer språket så vidunderleg, og så fullt av muligheter. Hans-Georg Gadamer formulerer dette svært vakkert i sitt store verkPhilosophische Hermeneutik: ”Vår endelighet som mennesker er omsluttet av språkets uendelighet.” Ein flik av desse uendelege mulighetene er det både forfattarens og omsetjarens oppgåve å ta vare på og utvikle. Difor bør det reknast som eit overgrep mot ein tekst når ein omsetjar reduserer meiningspotensialet i teksten ved å undertrykke tekstens polysemiske element. Det blir gjerne kalla ”å gjere teksten lettilgjengeleg”, men det kan vere det mest effektive hinder for å skape tilgang til teksten, dvs. til tekstens meiningsfylde. Dette blir ofte svært synleg dersom ein til dømes studerer det særlege omsetjingsfeltet som bibelomsetjing utgjer. Der finst det rikeleg med døme på den slags epistemologisk juksemakeri, utført i god meining, men med dårleg dømmekraft.
 
Dei første par tre tiåra etter andre verdenskrig var ein epoke med sterk nyorientering innan internasjonal bibeltranslatologi. Den leiande figuren var den amerikanske lingvisten Eugene A. Nida, og han introduserte eit prinsipp som han kalla ”dynamisk ekvivalens” – som kort og komprimert går ut på at det i alle tekstar er mogeleg å leite fram ein slag bodskapskjerne, og at det er omsetjarens oppgåve å identifisere denne kjernen, formulere den og transportere den inn i eit målspråk. Dersom dei retoriske middel som finst i grunnteksten, blir opplevde som framande eller forstyrrande i målspråket, må dei erstattast eller nøytraliserast. I ein artikkel frå 1959 formulerer Nida dette prinsippet på ein yttarst eksplisitt måte: ”Ei god omsetjing bør ikkje avsløre at det finst ei framand kjelde for teksten. […] Eit stykke bibeltekst må tolkast ut frå det som er relevant i vår samtid, og ikkje ut frå det som i utgangspunktet var bibelbøkenes kultursamanheng.” Sett i etterhand kan det virke uforståeleg at eit slikt syn fekk så stor gjennomslagskraft som det faktisk gjorde, også her til lands. I ein artikkel for mange år sidan karakteriserte eg dette som eit syn som manglar uskuld, men ikkje manglar naivitet. Det føreset ein omsetjar-ekseget i ein allvitande posisjon som ikkje lar seg påvirke av smålege hermeneutiske omsyn, der ein freistar innvende at all skrift, og ikkje minst skrifta i bibelbøkene, ved nærare ettersyn viser fram ein finmaska vev av form og innhald, og at det er i denne samanvevinga meininga er å finne. Mest usminka kjem eit slikt forenkla tekstsyn fram i det første forordet til den moderne amerikansk-engelskeGood News Bible, der idealet for bibelomsetjing blir presentert som ”å bruke eit språk som er naturleg og klart, enkelt og eintydig”. Diverre gløymer forordsskrivarane å opplyse oss om kva del av vårt samla språklege repertoar det er meininga at vi skal avskrive som unaturleg. Ein slik praksis vil paradoksalt nok føre til at teksten blir meir diffus, ved at ein erstattar det spesifikke og dei konkrete seiemåtar med meir allmenne og abstrakte uttrykk. Først og fremst vil dette føre til diffusjon av den energien som ein gong var til stades i utsegnene, og energien i språket er ein viktig meiningsskapande storleik, konstituert av eit mangfald av samvirkande element. Der det skjer eit energitap, skjer det også eit meiningstap. Og det kan gjelde ned i dei minste detaljar, som vi straks skal kome inn på.
 
All tidleg bibelomsetjing til europeiske nasjonalspråk kviler på tekstlege tilnærmingsmåtar som vart etablerte i renessansen, og var prega av renessansens allmenne intellektuelle kamprop:ad fontes,attende til kjeldene. Det vart lagt stor vekt på å freiste å gjenskape grunntekstens særdrag, også syntaktisk, for at omsetjinga skulle vere mest mogeleg transparent. På denne måten fekk europeiske språk, først og fremst engelsk og tysk, ei tilflyting av hebraiske og greske stilmiddel i ei uvanleg fruktbar og omveltande tid. Og like viktig: Møtet med det framande tvinga fram nyskapingar, ikkje minst idiomatiske, innan det eigne språkets repertoar, og renessanseomsetjarar som Luther og William Tyndale tok si eiga skapande litterære kraft i bruk, i fullt monn. Dette skulle kome til å setje djupe og varige spor i utviklinga av tysk og engelsk, og ved si påvirkingskraft skape ringverknader langt inn i andre europeiske språk, også vårt eige. Og kva den mest slitesterke av alle europeiske bibelomsetjingar, den engelske King James-utgåva frå 1611, også kalla The Authorized Version, har hatt å seie for engelsk kulturell sjølvkjensle og utviklinga av engelsk litteratur, lar seg neppe overvurdere.
 
Denne vesle ekskursjonen inn det kronglete landskapet som bibeltranslatologien utgjer, vil eg gjerne avslutte med å sjå på kor mykje dei aller minste detaljane kan ha å seie for sluttresultatet. Sidan idealet hos dei tidlege europeiske bibelomsetjarane var å skape ei mest mogeleg transparent omsetjing, førte det også til at dei freista gjere omsetjinga konsistent på begrepsnivå: eitt og same ord i grunnteksten skulle, så sant det var mogeleg, omsetjast med eitt og same ord i målspråket, kvar gong det førekom i teksten. Seinare tiders bibelomsetjarar, særleg i det 20. hundreåret, kom til å oppfatte dette som eit primitivt drag ved dei gamle omsetjingane. Dei søkte etter det dei oppfatta som ein smidigare og meir moderne og tidsmessig bibelstil, og innførte eit variasjonsprinsipp ved å legge inn eit knippe av nær synonyme begrep i staden for det dei såg som mekanisk repetisjon og monotoni. Dette fekk også store konsekvensar på syntaktisk nivå. Særleg tydeleg vart dette i Det Gamle Testamentet, i omsetjinga av den stadig førekomande hebraiske konjunksjonenwaw. I dei tidlege bibelomsetjingane vart denne nesten utan unntak gjengitt medundpå tysk ogandpå engelsk. I dei nyare omsetjingane valde ein anten å strykewaweller variere med andre konjunksjonar enn dei som tilsvarar ’og’ på norsk – eller beintfram erstatte konjunksjonen med meir fortolkande samanbindingar, som gav temmeleg eintydige signal om årsak og verknad, om temporal sekvens og om motiv for handlingar. Der det tidlegare var ei overvekt av parataktiske konstruksjonar, kom det nå dominans av hierarkisk, fortolkande hypotakse.
 
I dei første kapitla av Jesaja-boka forkynner profeten korleis det vil gå om folket held fram med å velte seg i overflod, og la sine leiarar røve frå dei fattige og gnage vingarden snau, som det står. I tredje kapitlet fortel han korleis det skal gå med kvinnene, Sions døtrer, og slik er dette formulert i King James' Bible frå 1611:
 
In that day the Lord will take away the bravery of their tinkling ornaments about their feet, and their cauls, and their round tires like the moon; The chains, and the bracelets, and the mufflers; The bonnets, and the ornaments of the legs, and the headbands, and the tablets, and the earrings; The rings, and the nose jewels; The changeable suits of apparel, and the mantles, and the wimples, and the crisping pins; The glasses, and the fine linen, and the hoods, and the vails.(Jes 3, 18-23)
 
Her er det verdt å merke seg at samtlege førekomstar av konjunksjonenwawi grunnteksten er tatt med, og alltid omsett medand. I den någjeldande norske bibelteksten er bruken av konjunksjonen redusert til eit minimum. Slik høyrest det ut:
 
Den dagen skal Herren ta frå dei all stasen deira: fotringane, solene og halvmånane, øyreringane, armbanda og sløra, hovudpynten, fotkjedene og belta, lukteflaskene og amulettane, fingerringane og naseringane, høgtidsbunadene, kåpene, sjala og veskene, speglane, underkjolane,
hovudplagga og kasteplagga.
 
Den norske versjonen kan vere så korrekt den vil med omsyn til dei einskilde gjenstandane som blir nemnde – like fullt er den livlaus. Overflatisk sett angir den norske teksteninnhaldet, men den gjengir ikkjemeininga. Meininga er å skape ein språkleg representasjon av umåtelighet, av rikdom og overflod, av ein orientalsk prakt som kunne vore henta ut av Tusen og ei natt. Då blir det for puslete med ”kåpene, sjala og veskene”. Det høyrest meir ut som noko frå Hennes & Mauritz. Og ”underkjolane” er ikkje akkurat det same som ”the fine linen”, korkje klangleg eller konnotativt. Og gjentakinga av konjunksjonen i den gamle engelske versjonen skaper ein nesten hypnotisk rytme; det er eit minirefreng, det er som regelmessige padletak i teksten, dei driv oss framover. Konjunksjonenwawer eit stilmiddel, og noko langt meir enn ein tom opptakt. Resultatet er at vi i den gamle engelske teksten blir kopla til ein rytmisk bankande puls som bygger opp under den profetisk inntrengande talen, medan vi i den norske stort sett får ein nøytral katalog, ei trøyttande opplisting. Ein må nesten få lov til å vere litt uærbødig: Den norske teksten gjer Jesaja til ein slag lagersjef. I den engelske møter viRapmaster Isaiah. Slik høyrest altså profetisk rapping ut.
 
Så kanskje finst det ikkje noko slikt som ” eit enkelt språk”. Språket er alltid mangsjikta og lagdelt, det inneheld avleiringar av kollektive og individuelle erfaringar, det finst eit mangfald av referansar eller referensielle soner som omgir alle språklege ytringar. Dessutan er det viktig å hugse på at alle utsegner inngår i ein slag omsetjingsprosess, også innanfor eitt og same språk, i spennet mellom artikulasjon og resepsjon. Også den tilsynelatande mest eintydige utsegna treng dekoding – altså har den ein hermeneutisk dimensjon. Det går føre seg ei uavbroten omsetjing når vi samtalar med nokon på vårt eige morsmål. Den meksikanske poeten Octavio Paz minner oss om dette når han seier at meininga til eit ord alltid er eit anna ord, og at når vi spør: Kva tyder denne setninga? er svaret alltid ei anna setning.   
 
At det finst ei meiningsmessig oscillering eller ”sveving” forbunde med alle språklege ytringar, høyrer til grunninnsiktene for ein forfattar, og dette er ein innsikt som den kvalifiserte omsetjaren og forfattaren deler.  Semantikk dreier seg ikkje om å representere det verkelege, semantikk dreier seg om å omsetje det verkelege, seier Paul de Man iAllegories of Reading. Enkelt sagt: Vi treng å bli minte på at ord ikkje er verden – ikkje ting, tilstander eller kjensler; ord er alltid vikarar for alt dette. Språketpeikarmot det verkelege, det språklause. Dei teikna vi alle avset, anten vi er forfattarar eller omsetjarar, vil alltid ha karakter av å vere  provisorium.
 
Ingen har absolutt monopol på tekstmeininga, heller ikkje forfattaren, fordi all meining i botn og grunn er potensiell meining. Det omsetjaren gjer, om han eller ho er verdt namnet, er å opne vegar i språket, inn til denne potensielle meininga, gjennom ein prosess der språk og tanke gjensidig driv kvarandre fram. Allereie på slutten av 1600-talet formulerte filosofen Leibniz at språket ikkje er tankens transportmiddel; språket er tankens bestemmande medium. Når nye tankar kjem inn, til dømes gjennom ei omsetjing, kan det krevje språklege nyvinningar for å gi tanken form og gjere den tilgjengeleg, medan språklege eksperiment i seg sjølv kan opne for nye tankar, som ikkje var mogelege å tenke akkurat slik, før ein hadde språk for dei. Eg vil minne om Georg Johannesens spissformulering: ”Jeg oversetter for å lære meg norsk.” Ei innsikt som forfattarar og omsetjarar deler, er at det ligg ein stor fare i det altfor velkjende. Ein har lett for å bli både blind og dauv. Av og til må ein underkaste seg eit strengt treningsprogram, og freiste å sjå sitt eige morsmål som om det var eit framandspråk – så langt det er mogeleg. Dersom vi klarer å oppnå ei slik kjensle av underleggjering i høve til det eigne språket, kan det kome til å falle skál frå augo, som det heiter med ein bibelsk metafor. Ingenting virkar heilt sjølvsagt lenger. Men mykje virkar mogeleg. Og vi vil kome til å oppleve materialiteten i språket tydelegare – korleis orda kling saman, korleis dei gnissar mot kvarandre og skaper friksjon, korleis konsonantar kolliderer og vokalar sklir unna, korleis energiar og intensitetar fordeler seg gjennom eit setningsforløp, rytmar og klangar og buktingar og brot.
 
Omsetjingsteoretikaren George Steiner, som har ei stor og rørande tiltru både til språkets verdensforandrande potensial og evnene til eit skapande menneske, påstår ein stad at poetar til og med kan lukte ord. Rett nok har eg støytt på ein del illeluktande adjektiv, men fullt så langt trur eg ikkje at eg vil gå når det gjeld poetens sanseapparat. Likevel trur eg poeten Rimbaud på hans ord når han i det berømte diktetVoyellesfortel oss kva fargar dei einskilde vokalane har. Eg trur han har rett – i-en er raud og o-en er blå, det stemmer nok. Og når det gjeld luktesansen, trur eg sikkert nokon kvar av oss kan ha godt av å trene sitt språklege snyteskaft. 
 
For nokre år sidan deltok eg i ein forfattar- og omsetjarkonferanse som vart halden ved Guggenheim-museet i New York. Der møttest skandinaviske og amerikanske poetar til lesingar og offentlege samtalar, men også til ein lukka workshop, som det heiter på dagenslingua franca. Der la vi fram for kvarandre gjendiktingar som var under arbeid, og diskuterte ulike løysingsforslag. Ein utanforståande vil kanskje tru at slike møte lett kan utarte til ein slag transatlantisk konkurranse i gjendikting, med tilhøyrande kniving og ut-psyking, som det heiter på idrettsnorsk, men faktum er at atmosfæren ved slike samlingar er usedvanleg mild og forståelsesfull – fordi alle veit kor vanskeleg materie vi alle saman jobbar med. Ein av dei som deltok i New York, var den amerikanske poeten Robert Bly, som har norske anar og gode norskkunnskapar og har gjendikta mykje skandinavisk poesi, ikkje minst norsk. Til dette møtet hadde Bly med seg utkast til engelskspråklege gjendiktingar av Rilkes Orfeus-sonettar, og stort meir krevjande materie kan ein ikkje tenke seg. Spesielt framfor den eine av sonettane vart vi alle sitjande tause og stire rådvilt på teksten. Det var ingen spesielle språklege mistak å finne, og på formalt nivå var det ei kapabel gjenskaping. Alt syntest å stemme, og likevel stemte det slett ikkje. Til slutt var det Robert Bly sjølv som skar gjennom: “There is something lacking here – it is probably the meaning.” Og det var akkurat dét som var tilfellet. Berre utanforståande kan oppleve ei slik utsegn som absurd eller sjølvmotseiande. For oss som sat kring bordet var det heilt innlysande: Den engelskspråklege teksten levde ikkje. Det var ingen Rilke-pust i den. Så den hamna i Guggenheim-museets elegant designa papirkorg, og Robert  Bly gjekk attende til originaltekst og blanke ark.
 
Grunnen til at eg trekker fram denne anekdoten, er at eg gjerne vil illustrere eit viktig poeng: I omsetjingsarbeidet er det ikkje nok berre å fokusere påkvaein tekst tyder, men også påkorleisden tyder. Kort sagt: Korleis meiner meininga? All kvalifisert omsetjing er eit forsøk på å gjenskapemeiningas formi eit anna material. Ein bør vere på vakt for det som i første omgang kan virke innlysande. Som vi kjenner til, frå så mange livsområde, kan det innlysande vise seg å vere formørka. Og ikkje så sjeldan, diverre, støyter ein på problem som rett og slett ikkje lar seg løyse på fullt ut tilfredsstillande måte. Det er då ein hamnar i den omsetjarens ulykke som undertittelen til dette foredraget nemner. Då ligg det nær å slutte seg til Umberto Eco, som i ei av bøkene sine, i spøk og alvor, framstiller omsetjaren som VårherresPrügelknabe– i følgje Eco beskriv Første Mosebok menneskets gradvise moralske forfall som endar i kaoset ved foten av Babels tårn, og følgjeleg er vår fleirspråklege verden ei straff frå Vårherre, på grunn av våre sjofle og nedrige gjerningar. At så mykje av denne straffa skal falle på omsetjaren, kan nok til tider virke urettferdig.
 
Ein av dei største farane ved omsetjingar er at dei blir overdeterminerte, eller inflatoriske, gjennom innsmugling av forklaringar for å lette resepsjonen. I ein kompleks tekst blir resultatet som oftast det motsette, ved at lesinga blir tvinga i ei bestemt retning, slik at mangfaldet av mogelege tydingsnyansar kverv ut av synsfeltet. Ein like stor fare er at tekstens ”faldar” eller ”rynker” blir glatta ut, og at den framstår som meir språkleg konvensjonell enn den eigenleg er. Den tidlegare siterte George Steiner er ein av dei som gong etter gong understrekar dette, og seier beintfram at vi aldri bør stole på ei omsetjing som er jamn og glatt og utan brotflater. Ein skjønnlitterær forfattar kan bli nøydd til å presse språket, oppføre seg ekstremt med det, kna det, vrenge det, vende og vri, fordi han er på leit etter eit utseiingsreservoar som ikkje ligg oppi dagen. Då er det om å gjere at omsetjaren ikkje polerer og pussar dersom originalteksten framviser friksjon i høve til standardversjonen av vedkomande språk. Kanskje er det slik at tekstmeininga, eller meiningsteksten, nettopp ligg i den varmen som denne friksjonen skaper. Gode omsetjarar har til alle tider visst dette, og har ikkje vore redde for å strekke språket lenger enn grammatikken rekk, for å seie det slik.
 
I denne samanhengen kan det også vere interessant å sjå på kva som kan skje når forfattarar skal omsetje sine eigne verk, eller samarbeider tett med ein omsetjar. Dersom utgangspunktet er ein kompleks tekst, kan resultatet likne meir ei nyskriving av verket på eit framandt språk, enn det liknar ei regulær omsetjing. Eit velkjent døme er den første italienske versjonen av Anna Livia Plurabelle-kapitlet frå James JoycesFinnegans Wake, der Joyce sjølv var avgjerande delaktig. Resultatet avvik markert frå Joyces engelske tekst, og nettopp avvika gir eit unikt innblikk i det som er tekstens indre mekanikk, også på engelsk, eller rettare sagt på Joyce-engelsk, som er noko heilt for seg sjølv. Eit anna og nyare døme er den engelske versjonen av Hans Magnus Enzensbergers boklange diktsekvensDer Untergang der Titanic. Denne har Enzensberger omsett sjølv, og han har tatt seg fridomar med den tyske teksten som ein omsetjar korkje kan eller bør drøyme om. Det slike døme peikar på, er sjølvsagt at det kan finnast meiningsproduksjon i ein tekst som går føre seg på eit nivå som ligg bortanfor både det syntaktiske og det semantiske feltet, i snever forstand. Språket genererer alltid ein meiningsmessig meirverdi, seier George Steiner. Generelt trur eg likevel at ein forfattar skal tenke seg godt om før ein set i gang med å omsetje sine eigne tekstar til eit anna språk. Dersom ein ikkje er fullstendig bilingval, kan det bere gale avstad. Det synest eg faktisk det gjer ved nokre høve i Enzensbergers engelske sjølvgjendikting. I nokre sjeldne og lykkelege tilfelle kan det til og med hende at omsetjinga frambyr ein betre tekst enn originalen. Eit mykje brukt døme på dette er Rilkes tyske gjendiktingar av Louise Labés franske sonettar. Eg innrømmer gjerne at det også har skjedd med mine eigne tekstar. For nokre år sidan kom det eit utval gjendiktingar til islandsk, utførte av Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson, i samarbeid med islandsk litteratursgrand old manThor Vihjálmsson. I utvalet finst det fleire tekstar frå diktromanenSteingjerde, og ein av desse dreier seg om slike karar som på 1930-talet emigrerte til USA, og seinare, langt fram på 1950-talet, vitja oss der heime som vesen frå ein annan planet, i alle fall sett med barneaugo. Teksten sluttar slik, på norsk: ”reiste ein til amerika/ vart ein/ eit anna menneske”. På islandsk er dette blitt til ”færi maður til ameríku/ yrði maður/ annar maður”. Og det er suverent mykje betre, og dessutan fangar det meir eksakt opp det eg freista seie på norsk, utan å lykkast så godt som eg gjerne ville. Denne fenomenalt flotte svevinga mellommaðurogannar maður– så likt, og likevel så ulikt, same mennesket, og likevel ikkje. Ein kan bli misunneleg av mindre.
 
I utkanten av det vi vanlegvis kallar omsetjingar, finst det ein bakhage med underlege vekstar. Ein av dei meir bisarre er det vi kallar homofone gjendiktingar, altså skrift som er oppstått ved at nokon har lytta seg inn i ordlyden – bokstavleg tala – i eit framandt språk, og så gjengitt dei ekko og minningar som lyden framkallar på det eigne språket. Ein som gjennomførte slike eksperiment i stor skala, var den amerikanske poeten Louis Zukofsky, som ikkje kunne lese latin, men som likevel gjorde versjonar av det hans amerikansk-engelske øyra høyrde hos den romerske poeten Catull. Og for å vise at dette var alvor, og ingen litterær selskapsleik, gjorde han homofone gjendiktingar av samtlege Catull-tekstar. Eit skandinavisk døme finn vi hos ein av dei mest interessante unge svenske poetane i dag, Ulf Karl Olov Nilsson, i diktsamlingaStammarfrå 2002. I denne boka finst ein lang sekvens kalla "Guds diktamen", der han har gjort homofone svenske versjonar av den hebraiske skapingssoga i Første Mosebok. Dei aller første orda – ”I opphavet skapte Gud himmelen og jorda”;Bereshit bara Elohim et hashamajim ve'et ha'arets, har hos Nilsson blitt til ”Bär oss hit, bär alla långt! Mättas hemma i vete, ris.” Nærare betenkt er dette kanskje inga dårleg opning på ei skapingssoge. Og eitt er i alle fall sikkert: Stort lenger går det ikkje å løfte seg etter teksten. Den homofone gjendiktinga virkar å høyre heime i eit merkeleg, ukjent mellomrom som oppstår mellom to tekstar, samanhaldne av eit lydspor som berører dei begge, men som ikkje synest å tilhøyre språkets semantiske domene. Her er alle reglar oppheva, og kva som helst kan skje, i desse anarkistiske utkantane av språkleg meiningsproduksjon.  
 
Å bedrive alvorleg leik med språkets meiningsdannande evne, kan vere eit viktig mottrekk mot konvensjonar som får språket til å stivne, mot automatikk og betinga refleksar. Vi står alle i fare for å bli språkets pavlovske hundar. Eit språksystem som er syntaktisk og semantisk lukka, ville vere jamgodt med ein lukka verden, ein verden i stillstand. Eit fullstendig stivna språk ville gjere oss ute av stand til å forstå at verden kan forandrast, at ein annan tilstand er mogeleg. Språket er den staden der vi kan førestille oss noko anna enn det faktisk føreliggande. Allereie hos Kant finst tanken om at verbalforma futurum er føresetnaden for all etikk. Vi må ha eit slikt reiskap for å kunne tenke at handlingar som blir utførte her og nå, kan ha konsekvensar i ei komande tid. Den russiske poeten Osip Mandelstam skreiv i 1928 eit merkeleg essay med tittelen ”Samtale om Dante”. Her tolkar han ”Inferno” i DantesDivina Commedianettopp som ein stad der det rår ein grammatikk utan futurum: inga framtid finst, og då kan det ikkje finnast noko håp, alt er eit evigvarandenå, mangfaldiggjort og repetert. I Dantes Inferno, skriv Mandelstam, ”kan vi beintfram høyre korleis verba drep tida”. Språkets endepunkt er identisk med tankens endepunkt.
 
Ein av dei 1900-talsforfattarane som mange av oss står i gjeld til, den store argentinaren Jorge Luis Borges, som også var omsetjar, skreiv på sine eldre dagar ein tekst der han funderte kring dei ulike kulturar og religionars førestillingar om eit mogeleg liv etter dette, mellom anna reinkarnasjon. I denne teksten skriv Borges at dersom han skulle bli gjenfødd, ville han helst bli noko heilt anna ennargentinarenBorges. Han kunne godt tenke seg å bli nordmann, skriv han. For oss er det ein særdeles lokkande tanke, men det spørst vel om det lar seg gjennomføre. På den andre sida: Ei god omsetjing av Borges til norsk, vil på sitt vis gjenføde Borges som nordmann, på og mellom linjene. Dét er ikkje noko lite ansvar for ein omsetjar å ta på seg, i skjeringspunktet mellom liv og skrift.